Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα: Επικίνδυνο σε μεγάλες ηλικίες

Τι είναι το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα;

Το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα (Squamous Cell Carcinoma – SCC) αποτελεί μία από τις συχνότερες κακοήθειες του δέρματος και προέρχεται από τα κερατινοποιητικά ή μαλπιγιακά κύτταρα της επιδερμίδας. Εμφανίζεται συνήθως σε ηλικιωμένους ασθενείς και συχνότερα στους άνδρες. Παρουσιάζει αρκετά κοινά χαρακτηριστικά με το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα (BCC), ωστόσο η βιολογική του συμπεριφορά είναι πιο επιθετική, καθώς έχει μεγαλύτερη τάση για τοπική διήθηση και λεμφαδενικές μεταστάσεις.

Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου;

Ο κυριότερος αιτιολογικός παράγοντας του SCC είναι η χρόνια έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία UVB. Αυτό εξηγεί γιατί οι βλάβες εμφανίζονται κυρίως σε εκτεθειμένες περιοχές του σώματος, όπως η κεφαλή και ο τράχηλος, γιατί είναι συχνότερες σε άτομα που εργάζονται στην ύπαιθρο και γιατί παρατηρούνται συχνότερα σε πληθυσμούς που κατοικούν κοντά στον ισημερινό. Αντίθετα, η νόσος εμφανίζεται σπανιότερα στις έγχρωμες φυλές.

Η συσχέτιση του SCC με άλλους αιτιολογικούς παράγοντες είναι ισχυρότερη σε σχέση με το BCC. Στους σημαντικότερους προδιαθεσικούς παράγοντες περιλαμβάνονται:

• χημικές ουσίες και καρκινογόνοι παράγοντες,
• χρόνια έλκη και χρόνιες ουλές,
• διάφορες μορφές δερματίτιδας,
• ο ερυθηματώδης λύκος,
• η ιδρωταδενίτιδα,
• η ανοσοκαταστολή,
• ορισμένες ιογενείς λοιμώξεις.

Η κληρονομικότητα φαίνεται επίσης να παίζει σημαντικό ρόλο. Τα άτομα με ανοιχτόχρωμο δέρμα εμφανίζουν SCC συχνότερα από τους μεσογειακούς πληθυσμούς, ενώ καταστάσεις όπως η μελαχρωματική ξηροδερμία (Xeroderma Pigmentosum) και ο αλβινισμός αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου.

Συχνά το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα αναπτύσσεται πάνω σε προκαρκινικές βλάβες, όπως:

• η ακτινική κεράτωση,
• η νόσος του Bowen,
• η ερυθροπλασία του Queyrat.

Η κακοήθης εξαλλαγή των βλαβών αυτών εκδηλώνεται συνήθως με φλεγμονή, πάχυνση και μεταβολή της κλινικής τους εικόνας.

Πώς εμφανίζεται κλινικά;

Κλινικά μπορούμε να διακρίνουμε δύο βασικούς τύπους SCC.

Εξωφυτικός τύπος

Ο πρώτος τύπος αναπτύσσεται αργά και εμφανίζει εξωφυτική, ακροχορδωνώδη μορφή. Είναι τοπικά διηθητικός, αλλά σχετικά σπάνια δίνει μεταστάσεις.

Οζώδης τύπος

Ο δεύτερος τύπος είναι περισσότερο επιθετικός. Πρόκειται για σκληρή, οζώδη βλάβη με ταχεία ανάπτυξη, πρώιμη εξέλκωση και γρήγορη τοπική διήθηση. Η πιθανότητα μεταστατικής νόσου είναι σημαντικά μεγαλύτερη.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διαφορική διάγνωση του SCC στα πρώιμα στάδια μπορεί να είναι δύσκολη, καθώς η κλινική του εικόνα μοιάζει συχνά με άλλες δερματικές βλάβες.

Συχνότερα συγχέεται με:

• το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα,
• τις υπερκερατώσεις,
• το κερατοακάνθωμα,
• όγκους των εξαρτημάτων του δέρματος.

Για τον λόγο αυτό, πριν από την οριστική θεραπεία, είναι σκόπιμο να προηγείται βιοψία της βλάβης ώστε να επιβεβαιώνεται ιστολογικά η διάγνωση και να σχεδιάζεται η κατάλληλη θεραπευτική αντιμετώπιση.

Ένα πρακτικό κλινικό μήνυμα είναι ότι μικρές και μεμονωμένες δερματικές εξελκώσεις μπορούν αρχικά να αντιμετωπιστούν συντηρητικά με τοπική αγωγή για δύο έως τρεις εβδομάδες. Εάν δεν επουλωθούν στο διάστημα αυτό, θα πρέπει να θεωρούνται δερματικός καρκίνος μέχρι αποδείξεως του εναντίου.

Τι δείχνει η ιστολογική εξέταση;

Στην ιστολογική εξέταση παρατηρούνται ομάδες κερατινοποιητικών κυττάρων που διηθούν το χόριο, ενώ ο βαθμός παραγωγής κερατίνης ποικίλλει.

Στις χαμηλής διαφοροποίησης βλάβες η κερατινοποίηση είναι περιορισμένη ή απουσιάζει, ενώ η φλεγμονώδης αντίδραση του υποστρώματος είναι μικρότερη. Αντίθετα, όσο εντονότερη είναι η αντίδραση του χορίου, τόσο μεγαλύτερος θεωρείται συνήθως ο βαθμός διαφοροποίησης του όγκου.

Πώς αντιμετωπίζεται το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα;

Παρότι ορισμένες θεραπευτικές επιλογές είναι κοινές με το BCC, η αντιμετώπιση του SCC είναι γενικά πιο επιθετική. Ο χειρουργός πρέπει πάντα να λαμβάνει υπόψη την αυξημένη πιθανότητα λεμφαδενικών μεταστάσεων.

Η θεραπεία εξατομικεύεται ανάλογα με:

• την ηλικία του ασθενούς,
• το μέγεθος της βλάβης,
• το πάχος του όγκου,
• την ανατομική θέση,
• τα ιστολογικά χαρακτηριστικά.

Μικρές βλάβες (<1 εκ.)

Βλάβες μικρότερες του 1 εκατοστού μπορούν να αντιμετωπιστούν με τις ίδιες μεθόδους που χρησιμοποιούνται και για τα BCC. Ωστόσο, λόγω της επιθετικότερης συμπεριφοράς του SCC, προτιμάται η χειρουργική αφαίρεση.

Χειρουργικά όρια περίπου 5 mm θεωρούνται γενικά αποδεκτά.

Μεγαλύτερες βλάβες (>1 εκ.)

Οι μεγαλύτερες βλάβες απαιτούν πιο προσεκτική προσέγγιση. Η κλινική εξέταση πρέπει να γίνεται με καλό φωτισμό και να περιλαμβάνει ψηλάφηση των επιφανειακών και εν τω βάθει ορίων της βλάβης.

Η εξέταση των περιοχικών λεμφαδένων είναι απαραίτητη.

Γενικά:

• όρια εκτομής περίπου 1 εκ. θεωρούνται αποδεκτά,
• μπορούν να αυξηθούν σε 2–3 εκ. ανάλογα με το μέγεθος και την επιθετικότητα του όγκου.

Τα μεγαλύτερα όρια οδηγούν συχνά σε σημαντικότερα ιστικά ελλείμματα, καθιστώντας αναγκαίες πιο σύνθετες τεχνικές αποκατάστασης.

Πότε αυξάνεται ο κίνδυνος υποτροπής και μεταστάσεων;

Εκτός από τη διάμετρο, ιδιαίτερη σημασία έχει και το πάχος του όγκου.

Συγκεκριμένα:

• πάχος μεγαλύτερο από 4 mm σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα τοπικής υποτροπής,
• πάχος μεγαλύτερο από 8 mm συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα λεμφαδενικών μεταστάσεων,
• επίπεδα διήθησης κατά Clark IV και V συνοδεύονται από ποσοστά υποτροπής που φτάνουν το 24%.

Υπάρχουν περιοχές που απαιτούν ειδική αντιμετώπιση;

Κεφαλή και τράχηλος

Οι ανατομικές ιδιαιτερότητες της περιοχής καθορίζουν τα εν τω βάθει όρια της εκτομής. Οι ακανθοκυτταρικοί καρκίνοι των βλεννογόνων της κεφαλής, όπως των χειλέων, της γλώσσας και της στοματικής κοιλότητας, εμφανίζουν πιο επιθετική συμπεριφορά από τα αντίστοιχα δερματικά SCC.

Απαιτείται συστηματική σταδιοποίηση με το σύστημα TNM και προσεκτικός έλεγχος των περιοχικών λεμφαδένων. Η βιοψία του φρουρού λεμφαδένα χρησιμοποιείται ολοένα και συχνότερα για την ανίχνευση μικρομεταστάσεων, ενώ όταν διαπιστωθεί λεμφαδενική διήθηση ενδείκνυται ο αντίστοιχος λεμφαδενικός καθαρισμός.

Έξω ους

Το SCC του έξω ωτός παρουσιάζει αυξημένη επιθετικότητα.

• Τοπικές υποτροπές εμφανίζονται περίπου στο 14%.
• Λεμφαδενικές μεταστάσεις παρατηρούνται περίπου στο 6% κατά την αρχική διάγνωση.
• Επιπλέον 6% των ασθενών θα αναπτύξουν μεταστατική νόσο αργότερα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να απαιτηθεί ακόμη και επιπολής παρωτιδεκτομή.

Κορμός και άκρα

Τα SCC των περιοχών αυτών εμφανίζουν συχνά διαφορετική αιτιολογία και πρόγνωση. Συχνά αναπτύσσονται σε έδαφος ασταθών μετεγκαυματικών ουλών ή χρόνιων συριγγίων.

Η διάγνωση μπορεί να καθυστερήσει και, όταν οι όγκοι αυτοί εμφανιστούν, παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά τοπικής υποτροπής και λεμφαδενικών μεταστάσεων ακόμη και μετά από ευρεία εκτομή.

Ποιος είναι ο ρόλος των ταχειών βιοψιών και της ακτινοθεραπείας;

Οι ταχείες βιοψίες κατά τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης έχουν ιδιαίτερη αξία στην αντιμετώπιση μεγάλων και επιθετικών SCC. Το παρασκεύασμα πρέπει να αποστέλλεται με σαφή προσανατολισμό των ορίων, ώστε να καθορίζεται η ανάγκη για συμπληρωματική εκτομή.

Σε ασθενείς με αυξημένο κίνδυνο υποτροπής, η χρήση δερματικών μοσχευμάτων μπορεί να διευκολύνει την έγκαιρη αναγνώριση τοπικής υποτροπής.

Όταν τα χειρουργικά όρια δεν είναι επαρκή, συχνά απαιτείται συμπληρωματική ακτινοθεραπεία. Ατελή όρια εκτομής συνοδεύονται από:

• πιθανότητα υποτροπής μεγαλύτερη του 50%,
• θνητότητα που υπολογίζεται περίπου στο 25%.

Τι πρέπει να θυμάστε

Το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα είναι ένας συχνός δερματικός καρκίνος που εμφανίζεται κυρίως σε μεγαλύτερες ηλικίες και σχετίζεται στενά με τη χρόνια έκθεση στον ήλιο. Σε αντίθεση με το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα, παρουσιάζει μεγαλύτερη πιθανότητα λεμφαδενικών μεταστάσεων και απαιτεί πιο επιθετική χειρουργική αντιμετώπιση. Η έγκαιρη διάγνωση, η σωστή βιοψία και η εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση αποτελούν τα σημαντικότερα στοιχεία για την επίτευξη άριστης πρόγνωσης.