Έλκη από Stress: Όταν το «στρες» δεν αφορά το άγχος, αλλά τη μάχη του οργανισμού για επιβίωση

Όταν η καταπόνηση του οργανισμού αφήνει το αποτύπωμά της στο στομάχι

Οι περισσότεροι άνθρωποι όταν ακούν τον όρο «γαστρίτιδα από στρες» ή «έλκος από στρες» θεωρούν ότι πρόκειται για μία πάθηση που σχετίζεται με το άγχος της καθημερινότητας, τις επαγγελματικές υποχρεώσεις ή τη συναισθηματική πίεση. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ διαφορετική.

Οι βλάβες αυτές δεν εμφανίζονται σε ανθρώπους που βιώνουν απλώς έντονες περιόδους άγχους. Πρόκειται για σοβαρές αλλοιώσεις του γαστρικού βλεννογόνου που αναπτύσσονται κυρίως σε βαρέως πάσχοντες ασθενείς, οι οποίοι νοσηλεύονται σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας ή αντιμετωπίζουν κρίσιμες καταστάσεις που δοκιμάζουν τα όρια του οργανισμού.

Η εμφάνισή τους συνδέεται με σοβαρές διαταραχές της αιμάτωσης και της ομοιόστασης του σώματος. Αν και στις περισσότερες περιπτώσεις οι βλάβες παραμένουν σιωπηλές, σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να οδηγήσουν σε αιμορραγία του ανώτερου πεπτικού, επηρεάζοντας σημαντικά την πορεία της υποκείμενης νόσου.

Για δεκαετίες, οι όροι «γαστρίτιδα λόγω στρες», «αιμορραγική γαστρίτιδα» και «έλκος από στρες» χρησιμοποιούνταν συγκεχυμένα στη διεθνή βιβλιογραφία. Σήμερα, όλες αυτές οι καταστάσεις περιγράφονται με τον γενικό όρο Βλεννογονικές Βλάβες Σχετιζόμενες με Stress (Stress-Related Mucosal Disease – SRMD).

Πώς προστατεύεται φυσιολογικά το στομάχι;

Το στομάχι αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα ισορροπίας του ανθρώπινου οργανισμού. Καθημερινά έρχεται σε επαφή με ισχυρό υδροχλωρικό οξύ και πεπτικά ένζυμα, χωρίς να αυτοκαταστρέφεται.

Αυτό συμβαίνει χάρη σε έναν σύνθετο αμυντικό μηχανισμό που περιλαμβάνει:

• επαρκή αιμάτωση του γαστρικού βλεννογόνου,
• παραγωγή προστατευτικής βλέννης,
• έκκριση διττανθρακικών,
• συνεχή ανανέωση των επιθηλιακών κυττάρων,
• τοπικούς ανοσολογικούς μηχανισμούς.

Όταν η ισορροπία αυτή διατηρείται, ο γαστρικός βλεννογόνος μπορεί να αντέξει ακόμη και σε ιδιαίτερα επιθετικές συνθήκες.

Όταν όμως ο οργανισμός βρεθεί σε κατάσταση σοβαρής καταπόνησης, οι αμυντικοί αυτοί μηχανισμοί αρχίζουν να υποχωρούν.

Πώς δημιουργούνται τα έλκη από stress;

Σε αντίθεση με το κλασικό πεπτικό έλκος, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο παίζει το γαστρικό οξύ, οι βλάβες που σχετίζονται με stress θεωρούνται αποτέλεσμα πολυπαραγοντικών μηχανισμών.

Κατά τη διάρκεια μιας κρίσιμης νόσου, το σώμα προσπαθεί να διατηρήσει την αιμάτωση ζωτικών οργάνων, όπως η καρδιά και ο εγκέφαλος. Για να το πετύχει αυτό, ανακατανέμει τη ροή του αίματος, με αποτέλεσμα να μειώνεται η παροχή προς το γαστρεντερικό σύστημα.

Η μειωμένη αιμάτωση προκαλεί ισχαιμία και υποξία του γαστρικού βλεννογόνου, οδηγώντας σε καταστροφή των φυσικών προστατευτικών μηχανισμών.

Ακόμη και φυσιολογικές ποσότητες γαστρικού οξέος μπορούν τότε να προκαλέσουν:

• επιφανειακές διαβρώσεις,
• μικρές αιμορραγικές βλάβες,
• βαθύτερες ελκώσεις,
• αιμορραγία.

Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου, οι διαταραχές της μικροκυκλοφορίας και η παρατεταμένη υπόταση.

Ποιοι ασθενείς κινδυνεύουν περισσότερο;

Δεν εμφανίζουν όλοι οι νοσηλευόμενοι ασθενείς τέτοιες βλάβες. Υπάρχουν όμως συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κινδύνου.

Οι δύο ισχυρότεροι προδιαθεσικοί παράγοντες είναι:

• η παρατεταμένη μηχανική υποστήριξη της αναπνοής,
• οι διαταραχές της πήξης.

Όσο αυξάνεται η διάρκεια του μηχανικού αερισμού και της παραμονής στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητα εμφάνισης ΒΒΣΣ.

Επιπλέον, ο κίνδυνος είναι αυξημένος σε ασθενείς με:

• σοβαρά τραύματα,
• εκτεταμένα εγκαύματα,
• κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις,
• σήψη,
• πολυοργανική ανεπάρκεια,
• παρατεταμένη υπόταση,
• νεφρική ανεπάρκεια,
• ηπατική νόσο,
• μείζονες χειρουργικές επεμβάσεις.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στους ασθενείς που υποστηρίζονται μηχανικά παρατηρείται έως και 50–60% μείωση της αιματικής ροής προς τον βλεννογόνο του ανώτερου πεπτικού.

Ποια είναι τα συμπτώματα;

Οι περισσότερες βλάβες δεν προκαλούν άμεσα συμπτώματα.

Συχνά, η πρώτη ένδειξη είναι η λανθάνουσα απώλεια αίματος, η οποία ανιχνεύεται μόνο με εργαστηριακές εξετάσεις.

Όταν η αιμορραγία γίνει κλινικά εμφανής, μπορεί να παρουσιαστούν:

• αιματέμεση,
• μέλαινες κενώσεις,
• απότομη πτώση της αιμοσφαιρίνης,
• ωχρότητα,
• αδυναμία,
• ταχυκαρδία,
• υπόταση,
• ζάλη,
• αιμοδυναμική αστάθεια.

Η σημαντική αιμορραγία είναι σχετικά σπάνια, ωστόσο όταν εμφανιστεί απαιτεί άμεση αντιμετώπιση.

Πόσο συχνή είναι η αιμορραγία;

Η συχνότητα της κλινικά σημαντικής αιμορραγίας είναι μικρότερη από αυτή που πιστευόταν παλαιότερα.

Η διεθνής βιβλιογραφία αναφέρει ότι:

• το 75–100% των ασθενών στη ΜΕΘ εμφανίζουν ενδοσκοπικές βλάβες μέσα στις πρώτες ώρες νοσηλείας,
• στο 35–100% ανιχνεύεται μικροσκοπική παρουσία αίματος στο γαστρικό περιεχόμενο,
• περίπου το 20% παρουσιάζει κλινική αιμορραγία,
• λιγότερο από το 5% εμφανίζει αιμορραγία που οδηγεί σε αιμοδυναμική επιβάρυνση.

Οι περισσότερες αιμορραγίες εμφανίζονται μεταξύ της τρίτης και της έβδομης ημέρας νοσηλείας.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η γαστροσκόπηση αποτελεί τη βασική διαγνωστική εξέταση.

Επιτρέπει την άμεση αναγνώριση των βλαβών, την εκτίμηση της έκτασής τους και, εφόσον υπάρχει ενεργός αιμορραγία, τη θεραπευτική παρέμβαση.

Σε αντίθεση με το κλασικό πεπτικό έλκος, που εντοπίζεται συχνότερα στο άντρο και το δωδεκαδάκτυλο, οι βλάβες που σχετίζονται με stress αναπτύσσονται κυρίως:

• στο σώμα του στομάχου,
• στο θόλο του στομάχου.

Η διάτρηση και η απόφραξη αποτελούν εξαιρετικά σπάνιες επιπλοκές.

Γιατί θεωρούνται τόσο σοβαρές;

Η σοβαρότητα των ΒΒΣΣ δεν οφείλεται αποκλειστικά στην ίδια την αιμορραγία.

Οι ασθενείς στους οποίους εμφανίζονται βρίσκονται ήδη σε κρίσιμη κατάσταση. Η παρουσία αιμορραγίας επιβαρύνει περαιτέρω τον οργανισμό, δυσχεραίνοντας την αντιμετώπιση της υποκείμενης νόσου.

Η θνητότητα που έχει καταγραφεί στη βιβλιογραφία κυμαίνεται από 46% έως 77%, ανάλογα με τη βαρύτητα της συνοδού νοσηρότητας.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο θάνατος σχετίζεται με την πολυοργανική ανεπάρκεια και όχι αποκλειστικά με την απώλεια αίματος.

Μπορούν να προληφθούν;

Η πρόληψη αποτελεί το σημαντικότερο όπλο απέναντι στις βλάβες αυτές.

Οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες συνιστούν γαστροπροφύλαξη σε ασθενείς υψηλού κινδύνου, ιδιαίτερα όταν:

• νοσηλεύονται σε ΜΕΘ,
• υποστηρίζονται με μηχανικό αερισμό,
• παρουσιάζουν διαταραχές της πήξης.

Παρότι η γαστροπροφύλαξη μειώνει τη συχνότητα εμφάνισης αιμορραγίας, δεν φαίνεται να επηρεάζει σημαντικά τη συνολική θνητότητα.

Μέχρι σήμερα, καμία κατηγορία φαρμάκων δεν έχει αποδειχθεί ξεκάθαρα ανώτερη έναντι των υπολοίπων.

Η έγκαιρη αναγνώριση των ασθενών που διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο παραμένει το κλειδί για την πρόληψη.

Συχνές Ερωτήσεις

Η γαστρίτιδα από στρες προκαλείται από το καθημερινό άγχος;

Όχι. Οι βλάβες αυτές εμφανίζονται κυρίως σε βαρέως πάσχοντες ασθενείς και δεν σχετίζονται με το ψυχολογικό στρες της καθημερινότητας.

Ποιοι ασθενείς κινδυνεύουν περισσότερο;

Ασθενείς που νοσηλεύονται σε ΜΕΘ, υποστηρίζονται μηχανικά ή παρουσιάζουν διαταραχές πήξης.

Μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή αιμορραγία;

Ναι. Αν και σχετικά σπάνια, η σημαντική αιμορραγία μπορεί να αποδειχθεί απειλητική για τη ζωή.

Μπορούν να προληφθούν;

Η κατάλληλη γαστροπροφύλαξη στους ασθενείς υψηλού κινδύνου μειώνει σημαντικά τη συχνότητα εμφάνισής τους.